पायलट मानसिक आरोग्य ते स्काय मार्शल! फ्लाईदुबई घटनेनंतर भारतात काय बदलू शकतं?

Ai Generated

नवी दिल्ली : फ्लाईदुबईच्या FZ1073 या विमानाच्या कॉकपिटमध्ये घडलेल्या हिंसक घटनेनंतर भारतातील विमान सुरक्षा व्यवस्थेचाही आढावा घेतला जाऊ शकतो, अशी चर्चा सुरू झाली आहे. सूत्रांच्या माहितीनुसार, या संभाव्य आढाव्यात सध्याच्या सुरक्षा कार्यपद्धतींसह पायलट्सची मानसशास्त्रीय तपासणी, कॉकपिट सुरक्षा आणि संवेदनशील आंतरराष्ट्रीय मार्गांवर स्काय मार्शलची तैनाती यासारख्या मुद्द्यांचा विचार केला जाऊ शकतो.

मात्र, भारतात अशा प्रकारचा एव्हिएशन सिक्युरिटी रिव्ह्यू सुरू करण्यात आल्याची कोणतीही अधिकृत घोषणा ब्युरो ऑफ सिव्हिल एव्हिएशन सिक्युरिटी (BCAS), डायरेक्टरेट जनरल ऑफ सिव्हिल एव्हिएशन (DGCA) किंवा केंद्रीय नागरी विमान वाहतूक मंत्रालयाकडून अद्याप करण्यात आलेली नाही.

फ्लाईदुबईच्या विमानात नेमकं काय घडलं?

30 सप्टेंबर रोजी फ्लाईदुबईची FZ1073 फ्लाइट दुबईहून तेल अवीवच्या दिशेने जात होती. उड्डाणादरम्यान कॉकपिटमध्ये दोन्ही पायलट्समध्ये हिंसक घटना घडल्याचे वृत्त समोर आले.

रिपोर्टनुसार, को-पायलटने भारतीय कॅप्टन स्मित मच्छार यांच्यावर चाकूने हल्ला केला. त्यानंतर काही वेळातच विमानाने वेगाने उंची गमावल्याचे तसेच विमानातून आपत्कालीन संकेत प्रसारित करण्यात आल्याचे सांगितले जात आहे.

विमानाने सुरुवातीला ‘7700’ हा कोड प्रसारित केल्याचे वृत्त आहे. हा कोड सामान्य आपत्कालीन परिस्थिती दर्शवतो. त्यानंतर ‘7500’ कोड प्रसारित झाल्याचे सांगितले जाते. विमानामध्ये बेकायदेशीर हस्तक्षेप किंवा संभाव्य अपहरणासारखी परिस्थिती निर्माण झाल्यास हा कोड वापरला जातो.

इस्त्रायलचे पंतप्रधान बेंजामिन नेतन्याहू यांनीही या घटनेनंतर को-पायलटने कथितरीत्या विमान क्रॅश करण्याचा प्रयत्न केल्याचा दावा केला आहे. कॅप्टन स्मित मच्छार जखमी अवस्थेत कॉकपिटचा दरवाजा उघडण्यात यशस्वी झाल्यानंतर प्रवासी आणि क्रू सदस्यांनी आत प्रवेश करून हल्लेखोराला नियंत्रणात आणल्याचे वृत्त आहे.

यानंतर विमान सौदी अरेबियातील तबूक विमानतळावर सुरक्षित उतरवण्यात आले. या विमानात 174 प्रवासी असल्याचे सांगितले जात आहे.

भारतात कोणत्या सुरक्षा व्यवस्थेचा आढावा घेतला जाऊ शकतो?

फ्लाईदुबईच्या घटनेनंतर विमानाच्या कॉकपिटमधूनच सुरक्षा धोका निर्माण झाल्यास त्याला कशा प्रकारे सामोरे जायचे, हा प्रश्न पुन्हा चर्चेत आला आहे. सूत्रांनुसार, भारतातील संभाव्य सुरक्षा आढाव्यात विमान कंपन्यांच्या अंतर्गत सुरक्षा प्रक्रिया, पायलट्सची मानसशास्त्रीय तपासणी, कॉकपिटमधील सुरक्षा नियम आणि संवेदनशील आंतरराष्ट्रीय मार्गांवरील अतिरिक्त सुरक्षा उपायांचा विचार होऊ शकतो.

भारतामध्ये विमान सुरक्षा व्यवस्थेत एअरलाईन्सबरोबरच BCAS, DGCA आणि विविध सुरक्षा यंत्रणांची स्वतंत्र भूमिका असते. कोणत्याही असामान्य किंवा हिंसक परिस्थितीत या सर्व यंत्रणांमधील समन्वय आणि प्रतिसादाचा वेग किती प्रभावी आहे, याचाही अभ्यास केला जाऊ शकतो.

पायलट्सच्या मानसिक आरोग्य तपासणीचा मुद्दा पुन्हा चर्चेत

फ्लाईदुबई घटनेनंतर पायलट्सच्या मानसिक आरोग्य आणि मानसशास्त्रीय मूल्यमापनाचा मुद्दाही महत्त्वाचा बनला आहे. भारतामध्ये DGCA च्या मानसिक आरोग्याशी संबंधित मार्गदर्शक तत्त्वांमध्ये फ्लाइट क्रू आणि एअर ट्रॅफिक कंट्रोलर्सच्या मानसिक आरोग्याकडे लक्ष देण्याची व्यवस्था आहे.

DGCA च्या 2023 मधील मेडिकल सर्क्युलरमध्ये नोकरीपूर्व मानसशास्त्रीय मूल्यमापनाची शिफारस करण्यात आली होती. यामध्ये उमेदवारांची संज्ञानात्मक क्षमता, निर्णयक्षमता आणि व्यक्तिमत्त्वाशी संबंधित विविध बाबींचे परीक्षण केले जाऊ शकते.

मात्र, भारतातील प्रत्येक पायलटसाठी एकाच पद्धतीने नियमित सायकोमेट्रिक टेस्ट अनिवार्य आहे, असे म्हणणे योग्य ठरणार नाही. सरकारने 2015 मध्येही अनेक विमान कंपन्या पायलट्सची नियुक्ती करताना सायकोमेट्रिक चाचणी घेत असल्याची माहिती दिली होती. त्यामुळे आता विद्यमान मानसशास्त्रीय तपासणीची प्रक्रिया आणखी मजबूत करण्याची आवश्यकता आहे का, यावरही चर्चा होण्याची शक्यता आहे.

संवेदनशील मार्गांवर स्काय मार्शल वाढणार?

फ्लाईदुबई घटनेनंतर आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे संवेदनशील विमान प्रवासांवरील स्काय मार्शलची तैनाती. भारतात विमान अपहरण किंवा विमानातील गंभीर सुरक्षा धोक्यांचा सामना करण्यासाठी काही संवेदनशील विमानांवर स्काय मार्शल तैनात करण्याची व्यवस्था आधीपासून अस्तित्वात आहे.

BCAS च्या कागदपत्रांमध्ये स्काय मार्शलच्या तैनातीसाठी शेड्युलिंग आणि राष्ट्रीय सुरक्षा रक्षक अर्थात NSG शी संबंधित ऑपरेशनल प्रक्रियेचा उल्लेख आहे.

अशा घटनांनंतर कोणत्या आंतरराष्ट्रीय मार्गांवर आणि कोणत्या परिस्थितीत अतिरिक्त सुरक्षेची आवश्यकता आहे, याचा आढावा घेतला जाऊ शकतो. मात्र, स्काय मार्शलच्या तैनातीशी संबंधित सर्व ऑपरेशनल माहिती सुरक्षा कारणास्तव सार्वजनिक केली जात नाही.

केवळ कॉकपिट नव्हे, संपूर्ण विमान सुरक्षा व्यवस्थेवर लक्ष

फ्लाईदुबईच्या घटनेने विमानाच्या आतूनच, विशेषतः कॉकपिटमधून सुरक्षा धोका निर्माण झाल्यास विद्यमान सुरक्षा व्यवस्था किती प्रभावी आहे, हा प्रश्न उपस्थित केला आहे. भारतामध्ये विमान सुरक्षा अनेक स्तरांवर कार्यरत असते. विमान कंपन्यांच्या अंतर्गत प्रक्रियांपासून विमानतळ सुरक्षा, सुरक्षा यंत्रणा आणि नियामक संस्थांपर्यंत विविध घटक यामध्ये सहभागी असतात.

फ्लाईदुबईच्या घटनेची चौकशी अद्याप सुरू असल्याने भारतातील संभाव्य सुरक्षा बदलांविषयी अंतिम निर्णय चौकशी आणि सुरक्षा आढाव्याच्या निष्कर्षांनंतरच स्पष्ट होऊ शकतो. सध्या मुख्य भर हा कॉकपिट, विमानातील क्रू, प्रवासी आणि जमिनीवरील सुरक्षा यंत्रणा यांच्यातील प्रतिसाद आणि समन्वय अधिक प्रभावी करण्यावर राहू शकतो.