'लाई डिटेक्टर' खरोखरच गुन्हा सिद्ध करू शकते का?
पुण्यातील केतन अग्रवाल हत्याप्रकरणात मुख्य आरोपी सिया गोयल आणि चेतन चौधरी यांच्या पॉलीग्राफ (लाई डिटेक्टर) चाचणीची चर्चा सुरू असताना, या चाचणीबाबत अनेक गैरसमज सोशल मीडियावर आणि जनमानसात पसरताना दिसत आहेत. मात्र, कायद्याच्या दृष्टीने पॉलीग्राफ टेस्ट ही कोणत्याही व्यक्तीचा गुन्हा सिद्ध करणारी अंतिम किंवा निर्णायक चाचणी नाही. ती केवळ तपासाला दिशा देणारे एक साधन मानली जाते.
पॉलीग्राफ टेस्ट म्हणजे नेमकं काय?
पॉलीग्राफ टेस्ट, ज्याला सामान्यतः "लाई डिटेक्टर टेस्ट" म्हटलं जातं, ही एखाद्या व्यक्तीचे खोटे बोलणे थेट ओळखणारी यंत्रणा नाही. या चाचणीदरम्यान व्यक्तीच्या शारीरिक प्रतिक्रियांची नोंद केली जाते. यामध्ये हृदयाचे ठोके, रक्तदाब, श्वासोच्छ्वासाचा वेग आणि त्वचेतील घामाच्या प्रतिक्रियांचा समावेश असतो. या प्रतिक्रियांमधील बदलांचा अभ्यास करून तपास यंत्रणा काही निष्कर्ष काढण्याचा प्रयत्न करते.
पॉलीग्राफ टेस्टला अंतिम पुरावा मानले जात नाही?
कायदा तज्ज्ञांच्या मते, तणाव आणि खोटे बोलणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. एखादी व्यक्ती निरपराध असूनही भीती, मानसिक ताण किंवा चौकशीच्या दबावामुळे अस्वस्थ होऊ शकते. त्याचवेळी, काही व्यक्ती अत्यंत शांत राहूनही चुकीची माहिती देऊ शकतात. त्यामुळे पॉलीग्राफ चाचणीचे निकाल हे स्वतंत्र आणि अंतिम पुरावे म्हणून न्यायालयात ग्राह्य धरले जात नाहीत.
पोलिसांना पॉलीग्राफ टेस्ट सक्तीने करता येते का?
भारतात कोणत्याही व्यक्तीवर पॉलीग्राफ टेस्ट करण्याची सक्ती करता येत नाही. सर्वोच्च न्यायालयाने Selvi vs State of Karnataka (2010) या महत्त्वाच्या प्रकरणात स्पष्ट केले आहे की, व्यक्तीच्या संमतीशिवाय पॉलीग्राफ, नार्को टेस्ट किंवा ब्रेन मॅपिंग चाचणी करणे असंवैधानिक आहे. त्यामुळे आरोपीची स्वेच्छेने दिलेली संमती अत्यावश्यक असते.
पॉलीग्राफ टेस्टचा तपासात उपयोग काय?
तपास अधिकाऱ्यांच्या मते, पॉलीग्राफ टेस्टमुळे काही नवीन धागेदोरे मिळू शकतात. उदाहरणार्थ, एखाद्या ठिकाणाची माहिती, एखाद्या व्यक्तीची भूमिका किंवा डिजिटल पुराव्यांपर्यंत पोहोचण्यासाठी ही चाचणी सहाय्यक ठरू शकते. मात्र, पॉलीग्राफ मशीनने दिलेला निकाल हा स्वतःमध्ये पुरावा नसतो. त्या आधारे मिळालेल्या माहितीची स्वतंत्रपणे पडताळणी करणे आवश्यक असते.
केतन अग्रवाल हत्याप्रकरणात पॉलीग्राफ टेस्टची चर्चा का?
लोहगड येथे झालेल्या केतन अग्रवाल हत्याप्रकरणाच्या तपासात पुणे ग्रामीण पोलिसांनी सिया गोयल आणि चेतन चौधरी यांच्या पॉलीग्राफ चाचणीसाठी प्रयत्न सुरू केले होते. तपास अधिकाऱ्यांच्या मते, या चाचणीमुळे तपासातील काही महत्त्वाचे दुवे समोर येण्याची शक्यता होती. मात्र, अशा चाचणीचे निष्कर्ष हे न्यायालयीन पुराव्यांपेक्षा तपासाला दिशा देणारे साधन म्हणूनच पाहिले जातात.
पॉलीग्राफ टेस्ट ही "सत्य शोधणारी मशीन" नसून, तपास प्रक्रियेला सहाय्य करणारे एक तांत्रिक साधन आहे. गुन्हा सिद्ध करण्यासाठी न्यायालयात स्वतंत्र पुरावे, साक्षीदार, डिजिटल पुरावे आणि कायदेशीर प्रक्रिया यांनाच अंतिम महत्त्व दिले जाते. कोणत्याही प्रकरणात केवळ पॉलीग्राफ टेस्टच्या निकालावरून दोषी किंवा निर्दोष ठरवले जाऊ शकत नाही.