‘एक दिवस पुन्हा जिवंत होईल...’ 4 वर्षांपासून क्लिनिकमध्ये जतन 80 वर्षीय वृद्धाचा मृतदेह

मुंबई : भविष्यातील वैद्यकीय तंत्रज्ञान एखाद्या दिवशी मृत व्यक्तीला पुन्हा जिवंत करू शकेल, या आशेने एका कुटुंबाने तब्बल चार वर्षांपासून 80 वर्षीय वृद्धाचा मृतदेह क्लिनिकमध्ये जतन करून ठेवल्याचा अत्यंत विचित्र प्रकार मुंबईत समोर आला आहे. मालाड परिसरातील एका स्थानिक वैद्यकीय क्लिनिकमध्ये हा मृतदेह आढळून आल्यानंतर पोलीसही चक्रावले आहेत.

पोलिसांना एका खबऱ्याकडून या प्रकरणाची माहिती मिळाली होती. त्यानंतर पोलिसांनी संबंधित क्लिनिकमध्ये तपासणी केली असता वृद्धाचा मृतदेह जतन करून ठेवण्यात आल्याचे समोर आले. संबंधित वृद्धाचा मृत्यू सुमारे चार वर्षांपूर्वी झाला होता.

पोलिसांच्या माहितीनुसार, वृद्धाच्या निधनानंतर त्यांच्या कुटुंबीयांनी क्लिनिक व्यवस्थापनाला मृतदेह जतन करून ठेवण्यास सांगितले होते. भविष्यात हा मृतदेह अमेरिकेतील क्रायोनिक्स सुविधा असलेल्या केंद्रात पाठवण्याची कुटुंबाची इच्छा होती.

कुटुंबीयांचा विश्वास होता की, भविष्यात वैद्यकीय विज्ञानात मोठी प्रगती झाल्यास मृत व्यक्तीला पुन्हा जिवंत करण्याचे तंत्रज्ञान विकसित होऊ शकते. याच आशेने मृतदेह दीर्घकाळ जतन करून ठेवण्यात आल्याचे सांगितले जात आहे.

क्रायोनिक्स म्हणजे नेमकं काय?

मानवी पेशी, उती, भ्रूण आणि काही जैविक नमुने अतिशय कमी तापमानावर सुरक्षित ठेवण्याची ‘क्रायोप्रिझर्व्हेशन’ पद्धत वैद्यकीय क्षेत्रात वापरली जाते. मात्र, संपूर्ण मानवी शरीर भविष्यात पुन्हा जिवंत करण्याच्या उद्देशाने मृत्यूनंतर अतिशय कमी तापमानावर जतन करण्याच्या प्रक्रियेला ‘क्रायोनिक्स’ म्हटले जाते.

ही संकल्पना अद्याप प्रायोगिक स्वरूपाची असून क्रायोनिक्सद्वारे जतन केलेल्या मृत व्यक्तीला भविष्यात प्रत्यक्षात पुन्हा जिवंत करता येईल, याचे वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध तंत्रज्ञान सध्या उपलब्ध नाही.

कुटुंबीयांनी पोलिसांना दिली नव्हती माहिती

संबंधित वृद्धाची पत्नी आणि सज्ञान मुले मुंबईत राहत असल्याची माहिती आहे. मात्र, मृत व्यक्ती आणि त्यांच्या कुटुंबाची ओळख अधिकृतरीत्या जाहीर करण्यात आलेली नाही.

मृतदेह चार वर्षांपासून क्लिनिकमध्ये जतन करून ठेवण्यात आला असतानाही कुटुंबीय किंवा क्लिनिक व्यवस्थापनाने याबाबत पोलिसांना माहिती दिली नव्हती. एका खबऱ्याकडून माहिती मिळाल्यानंतर हे प्रकरण उघडकीस आले.

आता मृतदेह अशा प्रकारे किती काळ जतन करता येतो, त्यासाठी कोणत्या कायदेशीर परवानग्या आवश्यक आहेत आणि या प्रकरणात कोणती कारवाई होऊ शकते, याबाबत पोलीस कायदेशीर तज्ज्ञांचा सल्ला घेत आहेत.

भारतात क्रायोनिक्सबाबत कायदा काय सांगतो?

भारतात क्रायोनिक्सला स्पष्टपणे परवानगी देणारा किंवा त्यावर थेट बंदी घालणारा स्वतंत्र कायदा नाही. मात्र, मृतदेहाची हाताळणी, मृत्यूची नोंद, शवविच्छेदन, वारसाहक्क आणि मृत व्यक्तीच्या सन्मानाशी संबंधित अनेक कायदेशीर तरतुदी या प्रकारच्या प्रकरणात लागू होऊ शकतात.

भारतीय न्यायव्यवस्थेने विविध निकालांमध्ये मृत व्यक्तीच्या शरीरालाही सन्मानाने वागणूक मिळणे आवश्यक असल्याचे अधोरेखित केले आहे. त्यामुळे मृतदेह अनिश्चित काळासाठी खाजगी ठिकाणी जतन करण्याबाबत अनेक कायदेशीर आणि नैतिक प्रश्न उपस्थित होतात.

फ्रीझरमध्ये मृतदेह ठेवणे म्हणजे क्रायोनिक्स नव्हे

मृतदेह काही काळासाठी शवागारातील रेफ्रिजरेटरमध्ये ठेवणे आणि भविष्यात पुन्हा जिवंत करण्याच्या उद्देशाने वर्षानुवर्षे क्रायोनिक पद्धतीने जतन करणे या पूर्णपणे वेगळ्या प्रक्रिया आहेत.

यापूर्वी भारतात मृत व्यक्तीचे शरीर दीर्घकाळ फ्रीझरमध्ये जतन करण्याबाबत न्यायालयीन प्रकरणे समोर आली आहेत. मात्र, प्रशासनाला माहिती न देता खाजगी क्लिनिकमध्ये मृतदेह ठेवण्यात आल्यास मृत्यू लपवण्यात आला का, कोणताही आर्थिक गैरव्यवहार झाला का किंवा इतर कायदेशीर नियमांचे उल्लंघन झाले का, याची चौकशी केली जाऊ शकते.

पोलिसांसमोर आता कायदेशीर पेच

या प्रकरणामुळे कायदेशीर मृत्यूची व्याख्या, मृतदेहाची विल्हेवाट, वारसाहक्क तसेच वैद्यकीय आणि फॉरेन्सिक प्रक्रियांबाबत अनेक प्रश्न निर्माण झाले आहेत.

पोलिसांनी संबंधित कुटुंब आणि क्लिनिककडून माहिती घेण्यास सुरुवात केली असून मृतदेहावर पुढील कायदेशीर प्रक्रिया काय करायची, याबाबत तज्ज्ञांचा सल्ला घेतला जात आहे. वृद्धाच्या अंत्यसंस्काराबाबतचा अंतिम निर्णय अद्याप झालेला नसल्याची माहिती आहे.