पुण्यात तुकोबांची पालखी नाना पेठेतच का थांबते?

आषाढी वारीतील पुण्याची खास ओळख

पुणे म्हणजे उत्सवांचं, संस्कृतीचं आणि भक्तिभावाचं शहर. इथे प्रत्येक सण उत्साहाने साजरा होतो आणि प्रत्येक रस्ता, प्रत्येक वाडा इतिहासाची साक्ष देतो. अशा या पुण्याला आषाढी पालखी सोहळ्यामुळे आणखी एक खास ओळख मिळाली आहे. दरवर्षी पंढरपूरच्या दिशेने जाणाऱ्या संत तुकाराम महाराजांच्या पालखीचा मुक्काम नाना पेठेतच का होतो, हा प्रश्न अनेकांना पडतो.

१८३० मधील ऐतिहासिक बदल

या परंपरेमागे सुमारे २०० वर्षांपूर्वीची एक रंजक गोष्ट आहे. इ.स. १८३० पर्यंत आळंदीची माऊली आणि देहूचे तुकोबा यांच्या पादुका एकाच पालखीतून पंढरपूरकडे जात असत. मात्र त्या काळात देहूच्या संस्थानात आणि तुकाराम महाराजांच्या वंशजांमध्ये पालखीच्या मानपानावरून मतभेद निर्माण झाले. हे वाद इतके वाढले की संत परंपरेतील ज्येष्ठांनी पालख्या वेगळ्या करण्याचा ऐतिहासिक निर्णय घेतला.

नाना पेठेतील निवडुंग्या विठोबा

पालख्या वेगळ्या झाल्यानंतर पुण्यात मुक्कामासाठी योग्य जागेचा प्रश्न निर्माण झाला. त्या वेळी आजची नाना पेठ फारशी वस्ती नसलेला भाग होता. तिथे निवडुंगाचं दाट रान होतं. अशा वेळी एका गुजराती व्यापाऱ्याला दृष्टांत झाल्याची कथा सांगितली जाते. त्या ठिकाणी शोध घेतल्यावर काळ्या पाषाणातील विठ्ठलाची मूर्ती सापडली आणि त्यानंतर तिथे मंदिर उभारण्यात आलं. निवडुंगाच्या काटेरी रानात सापडलेला विठ्ठल म्हणून या मंदिराला निवडुंग्या विठोबा हे नाव मिळालं.

AI GENERATED

पालखीचा मुक्काम कसा ठरला

ज्या वर्षी ही पालखीफुट झाली, त्याच काळात हे मंदिर उभं राहत होतं. तुकोबांच्या पालखीच्या प्रमुखांनी हेच ठिकाण मुक्कामासाठी योग्य मानलं. इथे वारकऱ्यांसाठी जागा होती, विठ्ठलाचं मंदिर होतं आणि पुढच्या प्रवासासाठी तयारी करता येत होती. त्यामुळे तुकोबांची पालखी दरवर्षी नाना पेठेतील निवडुंग्या विठोबा मंदिरात थांबू लागली, तर माऊलींच्या पालखीसाठी भवानी पेठेतील पालखी विठोबा मंदिर निवडण्यात आलं.

भूगोल आणि सोय

नाना पेठ निवडण्यामागे फक्त धार्मिक कारण नव्हतं, तर भौगोलिक सोयीचंही मोठं कारण होतं. त्या काळी पुणे शहर याच परिसरापर्यंत मर्यादित होतं. पुढे दिवे घाटाचा कठीण, चढावाचा आणि पाण्याविना प्रवास सुरू व्हायचा. म्हणून शहराच्या वेशीवर , पाणी आणि अन्नाची सोय करून घेणं, आणि पुढच्या प्रवासासाठी विश्रांती घेणं हा अत्यंत व्यवहार्य निर्णय ठरला.

आजही जिवंत परंपरा

आज नाना पेठेचं रूप पूर्ण बदललं आहे. निवडुंगाचं रान कधीच मागे पडलं आणि त्याची जागा सिमेंटच्या वसाहतींनी घेतली. तरीही आषाढी वारी आली की तुकोबांची पालखी आजही त्याच परंपरेनं निवडुंग्या विठोबा मंदिरात विसावते. जवळपास दोन शतकांहून अधिक काळ टिकलेली ही श्रद्धा, परंपरा आणि इतिहासाची सांगड आजही तितकीच जिवंत आहे.